افزایش قیمت بنزین بار دیگر به یکی از موضوعات مهم این روزها تبدیل شده موضوعی که در کنار آثار مستقیم بر هزینه‌های حمل‌ونقل و قیمت کالاها، می‌تواند بر انتظارات تورمی و رفتار بازار ارز نیز اثرگذار باشد. طی روزهای گذشته، اجرای آزمایشی طرح عرضه بنزین به قیمت تمام‌شده پالایشگاهی، معادل 87 هزار و 200 تومان در کرمان مطرح شد اما اجرای این طرح متوقف شد. پس از آن سقاب اصفهانی، رئیس سازمان مدیریت مصرف انرژی اعلام کرد که این طرح نباید اجرا می‌شد. با این حال، موضوع افزایش پلکانی قیمت بنزین همچنان در دستور کار دولت قرار دارد.

از سوی دیگر، سقاب اصفهانی با اشاره به تأکید مسعود پزشکیان بر پرهیز از تصمیم‌هایی که موجب غافلگیری مردم می‌شود گفته است که چنین تغییراتی نباید به‌صورت ناگهانی اعلام شود. سخنگوی دولت نیز به تازگی اعلام کرد که قیمت بنزین با نرخ‌های 1500 و 3000 تومان تا پایان شهریورماه تغییری نخواهد کرد.

با وجود این اظهارات، احتمال تغییر قیمت بنزین همچنان یکی از موضوعات مورد توجه بازار است. در این میان، یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این است که در صورت افزایش قیمت بنزین، بازار ارز چه واکنشی نشان خواهد داد؟

تجربه افزایش قیمت بنزین چه می‌گوید؟

بررسی دوره‌های قبلی افزایش قیمت بنزین در ایران نشان می‌دهد که واکنش بازار ارز به این سیاست، در همه دوره‌ها یکسان نبوده. شدت و سرعت واکنش دلار، علاوه بر میزان افزایش قیمت بنزین به شرایط اقتصادی، تورم، وضعیت تحریم‌ها و ریسک‌های سیاسی در زمان اجرای سیاست بستگی داشته.

قیمت بنزین آزاد در سال‌های گذشته چندین مرحله افزایش داشته. این نرخ در خرداد 1386 از 100 تومان آغاز شد و در فروردین 1387 به 400 تومان رسید. همچنین در آذر 1389 به 700 تومان افزایش یافت. در اردیبهشت 1393 به 1000 تومان رسید و در آبان 1398 به 3000 تومان افزایش پیدا کرد. در آذر 1404 نیز نرخ سوم بنزین از 3000 به 5000 تومان رسید.

بنزین 400 تومانی و واکنش 7.3 درصدی دلار

در فروردین 1387 قیمت بنزین آزاد از 100 تومان به 400 تومان افزایش یافت. بررسی روند بازار ارز در آن مقطع نشان می‌دهد که واکنش دلار به افزایش قیمت بنزین به صورت افزایش مقطعی بوده.

در ماه‌های پیش از اجرای این سیاست، دلار در محدوده 930 تا 940 تومان قرار داشت. درزمان افزایش قیمت بنزین نرخ دلار 919 تومان بوده و در ماه‌های بعد از  اجرای افزایش قیمت بنزین نیز به حدود 987 تومان در مهر 1387 رسید و رشدی معادل 7.3 درصدی داشت.

بنزین 700 تومانی و جهش 12.9 درصدی دلار

در آذر 1389، همزمان با اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها، قیمت بنزین آزاد از 400 تومان به 700 تومان افزایش یافت. این افزایش قیمت در شرایطی اتفاق افتاد که مذاکرات هسته‌ای ایران و گروه 1+5 در ژنو نیز در جریان بود. اگرچه این مذاکرات در آن سال به نتیجه مشخصی نرسید اما ادامه گفت‌وگوها می‌توانست بخشی از ریسک سیاسی بازار ارز را کاهش دهد.

از سوی دیگر، در آن سال‌ها درآمدهای ارزی حاصل از نفت دولت افزایش یافته بود و بانک مرکزی به نحوی توانسته بود بر کنترلی بر نرخ ارز داشته باشد. در واقع، دلار پیش از اجرای این سیاست در محدوده 1000 تومان قرار داشت و پس از افزایش قیمت بنزین به محدوده 1100 تومان رسید. یعنی حدود 12.9 درصد رشد کرد.

بنزین 1000 تومانی، اما بدون شوک ارزی/ چرا دلار واکنش نشان نداد؟

در اردیبهشت 1393، قیمت بنزین آزاد از 700 تومان به 1000 تومان افزایش یافت. با این حال، بازار ارز واکنش قابل‌توجهی به این افزایش قیمت نشان نداد. در واقع با توجه به جریان توافق هسته‌ای ژنو و سایر عوامل اقتصادی کشور، فضای سیاسی و انتظارات اقتصادی نسبت به سال‌های قبل آرام‌تر بود.

دلار پیش از افزایش قیمت بنزین در محدوده 2900 تا 3200 تومان قرار داشت و پس از اجرای این سیاست نیز عمدتاً در همان محدوده باقی ماند. بر این اساس، در این مقطع بازار ارز نه‌تنها با جهش مواجه نشد بلکه تغییر نرخ دلار در مقایسه با دوره‌های دیگر بسیار محدود بود. البته تا سال 1396 به علت برجام و توافق نرخ ارز تا حدود زیادی کنترل شد. این تجربه نشان می‌دهد که حتی افزایش قیمت بنزین نیز لزوماً به جهش بازار ارز منجر نمی‌شود و شرایط سیاسی و اقتصادی همزمان با اجرای سیاست، نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

بنزین 3000 تومانی و شوک بزرگ بازار ارز

یکی از مهم‌ترین نمونه‌های افزایش قیمت بنزین، آبان 1398 بود. در 24 آبان، قیمت بنزین آزاد از 1000 تومان به 3000 تومان افزایش یافت یعنی قیمت بنزین سه برابر شد. در آن زمان، دلار در بازار آزاد حوالی 11 هزار تومان معامله می‌شد. در ماه‌های بعد، روند صعودی بازار ارز شدت گرفت و دلار تا اردیبهشت 1399 به حدود 16 هزار تومان رسید.

البته نمی‌توان تمام این افزایش را به افزایش قیمت بنزین نسبت داد. اقتصاد ایران در سال 1398 تحت فشار شدید تحریم‌ها، تورم، کاهش ارزش ریال و افت قدرت خرید قرار داشت. در واقع، افزایش قیمت بنزین در آن مقطع را می‌توان بیشتر به‌عنوان یک جرقه در شرایطی دانست که اقتصاد از قبل با مجموعه‌ای از ریسک‌های اقتصادی و سیاسی مواجه بود و در نهایت در آن سال حوادث آبان در پی افزایش قیمت بنزین رخ داد.

بنزین 5000 تومانی و رشد 41 درصدی دلار

در آذر 1404، نرخ سوم بنزین از 3000 تومان به 5000 تومان افزایش یافت یعنی قیمت این سهم از بنزین حدود 67 درصد افزایش پیدا کرد. این افزایش قیمت در شرایطی اتفاق افتاد که بازار ارز نیز تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی و سیاسی قرار داشت. دلار در روز افزایش قیمت بنزین یعنی در 22 آذر 1404 در محدوده 128 هزار تومان قرار داشت و پس از آن وارد یک روند صعودی شد و در ادامه در خرداد 1405 به 181 هزار تومان رسید و رشد 41 درصدی را تجربه کرد.

با این حال، همانند تجربه سال 1398، نمی‌توان جهش بازار ارز را صرفاً به افزایش قیمت بنزین نسبت داد. شرایط سیاسی، تحولات منطقه‌ای و جنگ 12 روزه، در کنار تحریم‌ها و افزایش انتظارات تورمی، از عوامل مهم اثرگذار بر بازار ارز در این دوره بودند.

هر بار بنزین گران شد، دلار چه واکنشی نشان داد؟

تجربه دوره‌های گذشته نشان می‌دهد که نمی‌توان برای افزایش قیمت بنزین یک اثر ثابت و مشخص بر نرخ دلار در نظر گرفت. در برخی دوره‌ها، افزایش قیمت بنزین با واکنش محدود بازار ارز همراه شده و در برخی مقاطع، این سیاست در کنار سایر عوامل به تشدید روند صعودی دلار کمک کرده.

در واقع، متغیر اصلی برای بازار ارز، صرفاً قیمت جدید بنزین نیست بلکه مجموعه‌ای از پیامدهای این سیاست اهمیت دارد. اگر افزایش قیمت بنزین موجب رشد هزینه حمل‌ونقل، افزایش قیمت کالاها و خدمات و در نهایت تشدید انتظارات تورمی شود می‌تواند تقاضا برای دارایی‌هایی مانند ارز و طلا را افزایش دهد.

از سوی دیگر، اگر افزایش قیمت بنزین در شرایطی انجام شود که ریسک‌های سیاسی، تحریم‌ها، کسری بودجه و نااطمینانی اقتصادی نیز بالا باشد احتمال واکنش شدیدتر بازار ارز افزایش پیدا می‌کند.

بنابراین، در صورتی که دولت قیمت بنزین را افزایش دهد نمی‌توان تنها بر اساس میزان افزایش قیمت بنزین، نرخ مشخصی برای دلار پیش‌بینی کرد. واکنش بازار بیش از هر چیز به شرایطی بستگی خواهد داشت که این سیاست در آن اجرا می‌شو..

تجربه افزایش قیمت بنزین در سال‌های 1387، 1389، 1393، 1398 و 1404 یک پیام مشترک دارد: افزایش قیمت بنزین به‌تنهایی الزاماً باعث جهش نرخ دلار نمی‌شود.

به همین دلیل، اگر دولت در شرایط فعلی به سمت افزایش قابل‌توجه قیمت بنزین حرکت کند اثر آن بر بازار ارز بیش از آنکه به خود نرخ بنزین وابسته باشد به شرایط اقتصادی و سیاسی همزمان با اجرای سیاست بستگی خواهد داشت.