با آغاز سال تحصیلی، میلیون‌ها دانش‌آموز بار دیگر وارد مدرسه می‌شوند؛ اما امسال برای بسیاری از کودکان و نوجوانان، بازگشت به مدرسه تنها به معنای شروع دوباره کلاس و درس نیست. شرایط ناشی از جنگ، نگرانی درباره امنیت خانواده، اخبار و تصاویر اضطراب‌آور و تجربه آموزش غیرحضوری می‌تواند شروع سال تحصیلی را با فشارهای روانی بیشتری همراه کند.

–روان شناسان معتقدن، مدرسه تنها محل آموزش کتاب‌های درسی نیست، مدرسه برای کودک محیطی برای ارتباط با دوستان، تعامل با معلم، شکل‌گیری احساس تعلق و تجربه نظم و امنیت است. به همین دلیل، هرگونه اختلال طولانی‌مدت در روند طبیعی مدرسه می‌تواند پیامدهایی فراتر از افت تحصیلی داشته باشد.

–جنگ؛ تهدیدی فراتر از امنیت جسمی

کودکان و نوجوانان ممکن است در شرایط جنگی با ترس، اضطراب، اختلال خواب، تحریک‌پذیری، کاهش تمرکز و افت انگیزه تحصیلی مواجه شوند. برخی کودکان نیز ممکن است نگرانی خود را به شکل سکوت، انزوا یا تغییر رفتار نشان دهند.

*نکته مهم این است که چنین واکنش‌هایی را نباید همیشه به عنوان تنبلی، بی‌انضباطی یا بی‌علاقگی به درس تفسیر کرد. گاهی پشت افت تحصیلی یک دانش‌آموز، ذهنی قرار دارد که بیش از هر چیز درگیر امنیت خود و خانواده‌اش است.

یونیسف نیز در گزارش‌ها و برنامه‌های خود درباره آموزش در شرایط اضطراری بر اهمیت هم‌زمان آموزش و حمایت روانی ـ اجتماعی از کودکان تأکید کرده است.

–آموزش آنلاین؛ فرصت یا فشار؟

در شرایطی که حضور فیزیکی در مدرسه امکان‌پذیر نیست، آموزش آنلاین می‌تواند از قطع ارتباط دانش‌آموز با مدرسه جلوگیری کند و به زندگی او ساختار بدهد. اما آموزش مجازی اگر طولانی، فشرده و بدون تعامل انسانی باشد، می‌تواند با مشکلاتی مانند خستگی، کاهش تمرکز، انزوای اجتماعی و افزایش فشار روانی همراه شود.

بنابراین، مسئله «آنلاین یا حضوری» نیست؛ مسئله این است که در هر شرایطی چگونه می‌توان آموزش، ارتباط اجتماعی و سلامت روان را در کنار یکدیگر حفظ کرد.

–مدرسه باید پناهگاه روانی دانش‌آموز باشد

در شرایط بحران، نقش معلم و روان‌شناس مدرسه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. معلم می‌تواند نخستین فردی باشد که تغییرات رفتاری دانش‌آموز را مشاهده می‌کند و روان‌شناس مدرسه می‌تواند با غربالگری، مشاوره و ارجاع به‌موقع، از تشدید مشکلات جلوگیری کند.

همچنین خانواده‌ها باید به جای ایجاد فشار برای عملکرد تحصیلی کامل، ابتدا به ایجاد احساس امنیت و ثبات در کودک توجه کنند. شنیدن نگرانی‌های کودک، حفظ برنامه خواب و زندگی روزمره، محدود کردن مواجهه با اخبار اضطراب‌آور و حفظ ارتباط اجتماعی می‌تواند نقش مهمی در کاهش فشار روانی داشته باشد.

–بازگشت به مدرسه، بازگشت به امید

آغاز مدرسه می‌تواند فرصتی برای بازسازی نظم، ارتباط اجتماعی و احساس تعلق در کودکان باشد؛ اما این بازگشت زمانی موفق خواهد بود که سلامت روان دانش‌آموزان در کنار آموزش مورد توجه قرار گیرد.

–در شرایط جنگ و بحران، نباید از کودک انتظار داشت که مانند روزهای عادی رفتار کند. ممکن است مدتی تمرکز او کمتر شود، اضطراب بیشتری داشته باشد یا عملکرد تحصیلی‌اش تغییر کند. آنچه اهمیت دارد، حمایت به‌موقع و ایجاد محیطی امن و قابل پیش‌بینی است.

*اگر قرار است مدرسه آینده‌ساز باشد، باید پیش از هر چیز سلامت روان کودکان و نوجوانان را حفظ کنیم. آموزش بدون توجه به سلامت روان، آموزش کاملی نیست؛ و در شرایط بحران، حمایت از کودک بخشی جدایی‌ناپذیر از حق آموزش اوست.

*دکتری تخصصی روان‌شناسی بالینی

۴۷۲۳۲