به گزارش خبرنگار مهر، آرزو دهقانی، در نوشتاری به بهانه هفته ملی سالمندان، عنوان داشت: هفته ملی سالمندان امسال، با شعار عصر زندگی طولانی‌تر، بازاندیشی در نظام‌ها برای زندگی بهتر نامگذاری شده است. این شعار زمانی معنای واقعی خود را پیدا می‌کند که نظام‌های حمایتی، سلامت و مدیریت بحران، سالمندان را نه به عنوان گروهی با اولویت پایین تر، بلکه به عنوان جمعیتی که نیازمند برنامه‌ریزی اختصاصی است ببینند، چرا که امروزه دیگر نمی‌توان در بحران به صورت انفرادی برنامه ریزی کرد. تغییر اقلیم، بحران‌های پیچیده و چندلایه‌ای را رقم زده که آسیب‌پذیری سالمندان را چند برابر می‌کند.

واقعیت این است که سالمندان در حوادث و بلایا، بیش از هر گروه سنی دیگری در معرض خطر هستند. مطالعات نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری سالمندان در شرایط بحرانی تا سه برابر بیشتر از جوانان است و بسیاری از موارد مرگ‌ومیر در بحران‌هایی مانند بلایا و جنگ مربوط به این گروه سنی می‌شود. این تجارب و آمار، یک پیام روشن دارد و آن این است که اگر نظام‌های مدیریت بحران، سالمندان را در برنامه‌ریزی‌های خود نبینند، در عمل بخش بزرگی از جامعه را در برابر خطرها فراموش کرده اند.

با توجه به شرایط جهانی، دیگر تغییر اقلیم صرفاً یک چالش زیست محیطی محسوب نمی شود بلکه به عاملی برای تشدید نابرابری‌های اجتماعی و تهدید مستقیم سلامت تمامی افراد جامعه، به خصوص سالمندان تبدیل شده است. موج‌های گرما و سرما، که با تغییر اقلیم شدت و فراوانی بیشتری یافته‌اند، به طور مستقیم بر سلامت این گروه اثر می‌گذارند. مطالعه‌ای در دزفول نشان داده است که موج‌های گرمایی با افزایش خطر بستری شدن سالمندان بالای ۷۵ سال به دلیل بیماری‌های قلبی عروقی مرتبط است و موج‌های سرمایی نیز خطر بستری در گروه سنی ۶۵ تا ۷۴ سال را به طور معناداری افزایش می‌دهد. افزایش دمای هوا با بالا رفتن نرخ سکته‌های قلبی و مغزی مرتبط است. سالمندان به دلیل کاهش احساس تشنگی، مصرف کمتر آب و عروق تنگ‌تر، بیش از سایر گروه‌ها در معرض این خطرات قرار دارند.

آسیب‌پذیری ساختاری در بحران‌های پیچیده

بحران‌های امروزی دیگر تک‌لایه نیستند. جنگ، تغییر اقلیم، آسیب های اقتصادی و همه‌گیری‌ها با هم ترکیب شده و بحران‌هایی پیچیده و چندبعدی می‌سازند. سالمندان در این شرایط با آسیب‌پذیری ساختاری چندلایه مواجه‌اند که هر لایه، لایه دیگر را تقویت می‌کند .

لایه نخست، محدودیت‌های جسمانی است. شیوع بیماری‌های مزمن، اختلالات شناختی و مشکلات حرکتی، توانایی فرار و جابجایی از مناطق خطر را به طور جدی کاهش می‌دهد.

لایه دوم، وابستگی به ابزارهای کمکی است؛ بسیاری از سالمندان برای جابجایی به عصا، واکر یا ویلچر وابسته‌اند و بدون مراقب نمی‌توانند به مکان امن بروند. این وابستگی در شرایط بحران که خانواده‌ها پراکنده می‌شوند، چالشی فرساینده و مهلک است.

لایه سوم، شکاف دیجیتالی است. اطلاعات حیاتی اغلب از طریق فضای مجازی منتقل می‌شود، اما پژوهش‌ها نشان می‌دهد که تنها ۲۰ درصد از سالمندان اروپایی بالای ۷۵ سال به طور فعال از اینترنت استفاده می‌کنند و همین شکاف دیجیتالی، دسترسی آنان به اطلاعات حیاتی درباره مسیرهای تخلیه و هشدارهای اضطراری را محدود می‌کند .در شرایطی که این اطلاعات می‌تواند تفاوت بین زندگی و مرگ باشد، این شکاف غیرقابل چشم‌پوشی است.

لایه چهارم، دلبستگی به مکان است؛ پیوندهای عاطفی عمیق به خانه و محله می‌تواند سالمندان را از دور شدن از مناطق خطر باز دارد و آنان را در معرض مستقیم تهدید قرار دهد . لایه پنجم، کرامت انسانی و بهداشت است. ازدحام در سرپناه‌ها همراه با نبود دسترسی به آب سالم، بهداشت مناسب و امکانات مدیریت نیازهای اولیه انسانی، توانایی سالمندان برای زندگی با کرامت را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد و بر سلامت روانی و جسمانی آنان اثر منفی می‌گذارد. در سودان، حدود ۶۰ درصد از مراکز بهداشتی از زمان آغاز درگیری آسیب دیده یا نابود شده‌اند و این امر سالمندان مبتلا به بیماری‌های مزمن را در وضعیتی حاد قرار داده است. در اوکراین، حدود نه میلیون سالمند مستقیماً تحت تأثیر جنگ قرار گرفته‌اند . همچنین تخمین زده می‌شود که کمتر از یک درصد از کمک‌های بشردوستانه به طور صریح به نیازهای سالمندان اختصاص می‌یابد .

آنچه نیاز است، برنامه‌ریزی هدفمند در سه سطح است: پیش از بحران، هنگام بحران و پس از آن. پیش از بحران، ایمن‌سازی محیط زندگی سالمندان باید در اولویت قرار گیرد. یک «کیف نجات» ویژه سالمندان شامل داروهای حیاتی برای حداقل یک هفته تا ۱۰ روز، نسخه پزشک، کارت مشخصات شامل اطلاعات پزشکی و شماره تماس بستگان، باتری اضافه سمعک، عینک یدکی، عصای تاشو، پوشینه و زیرانداز بهداشتی، مواد غذایی نرم و قابل بلع، و برای داروهای یخچالی مانند انسولین، کیف عایق ضروری است . آموزش خانواده‌ها و مراقبان برای شناسایی این نیازها و تهیه این اقلام، گامی عملی و کم‌هزینه است.

هنگام بحران، تخلیه ایمن سالمندان نیازمند برنامه‌ریزی از پیش تعیین‌شده است. مسیرهای تخلیه باید بدون پله، شکاف و شیب‌های تند طراحی شوند. مراکز ارائه خدمات سلامت و ضروی و اسکان باید ترجیحاً در طبقات پایین، با سرویس بهداشتی قابل دسترس، روشنایی مناسب و بدون موانع فیزیکی باشند. در توزیع کمک‌ها نیز باید توانایی سالمندان در ایستادن یا صف کشیدن طولانی، تعبیه جای نشستن و دسترسی به نقاط توزیع نزدیک در نظر گرفته شود .

پس از بحران، تداوم مراقبت از بیماری‌های مزمن حیاتی است. قطع دسترسی به داروهای دیابت، فشار خون و قلبی می‌تواند در عرض چند روز وضعیت سالمند را به وخامت بکشاند. خدمات بهداشتی اضطراری باید داروهای اساسی را برای سالمندان فراهم کنند و کلینیک‌های سیار یا حمل‌ونقل رایگان برای دسترسی آنان به امکانات درمانی در نظر گرفته شود . حفظ ارتباطات خانوادگی و اجتماعی، مشارکت در تعاملات اجتماعی به کاهش اضطراب و پیشگیری از انزوا کمک می‌کند.

شعار «بازاندیشی در نظام‌ها» دقیقاً به همین نقطه اشاره دارد. نظام مدیریت بحران، نظام سلامت، نظام حمایت اجتماعی و نظام طراحی شهری، هر یک باید سهم خود را در قبال سالمندان ادا کنند. سند ملی مدیریت بحران نیازمند فصلی اختصاصی برای سالمندان است. نظام سلامت باید پروتکل‌های ویژه برای تداوم درمان بیماری‌های مزمن در بحران داشته باشد. نظام حمایت اجتماعی باید شبکه‌های محله‌ای و خانواده‌ای را برای شناسایی سالمندان در معرض خطر تقویت کند. برنامه‌های ملی سازگاری با تغییرات اقلیمی نیز باید به طور صریح نیازهای سالمندان را در خود بگنجانند.

این نکته نیز قابل توجه است که سالمندان صرفاً دریافت‌کنندگان کمک نیستند. تجربه، دانش محلی و مهارت‌های آنان در زمان بحران می‌تواند منبع ارزشمندی برای جامعه باشد. در بسیاری از جوامع، سالمندان به عنوان رهبران اجتماعی، میانجی‌گران صلح و انتقال‌دهندگان دانش بومی به ایفای نقش می‌پردازند . رویکرد درست، نه حمایت یک‌سویه، بلکه توانمندسازی و مشارکت آنان در برنامه‌ریزی و پاسخ است.

زندگی طولانی‌تر زمانی ارزشمند است که در آن، سال‌های پایانی عمر با امنیت، کرامت و آرامش سپری شود. در جهانی که تغییر اقلیم و بحران‌های پیچیده، مخاطرات طبیعی و بحران‌های انسان ساخت همواره رخ می دهد، باید برنامه‌ریزی اختصاصی، هماهنگی میان‌بخشی و نگاه چندبعدی به نیازهای سالمندان در برنامه های خرد و کلان و حاکمیتی مورد توجه قرار گیرد.